Toen ik jaren geleden mijn eerste 3D-printer kocht, had ik een behoorlijk slecht geweten over het printafval. Overal slingerden mislukte eerste lagen, afgebroken supports en Benchy-testbootjes rond. Er was maar één veelgehoord argument dat me geruststelde. Ik printte namelijk meestal in PLA en op de doos stond duidelijk dat het groen plastic uit planten was. Ik hoorde dat je het gewoon op de composthoop hoefde te gooien en dat de natuur de rest zou doen. Inmiddels weet ik dat dat maar een halve waarheid was, heel mooi en slim verpakt. De vraag of PLA milieuvriendelijk is, is me sindsdien blijven bezighouden en langzaam ben ik op zoek gegaan naar de echte feiten.
Veel verkopers maken misbruik van het feit dat mensen een schoon geweten willen hebben. PLA wordt standaard aangeprezen als een composteerbare en milieuvriendelijke oplossing. Maar bijna niemand vertelt je eerlijk wat dat in de praktijk precies betekent. De werkelijkheid is dat je mislukte print in de tuin achter je huis niet zomaar afbreekt. Je vindt hem daar eerder na vele maanden nog vrijwel onveranderd terug. Laten we daarom samen kijken waar de marketing ophoudt en waar de echte natuurkunde en scheikunde beginnen. Ik wil dit materiaal niet demoniseren, maar het wordt tijd om de zaken recht te zetten.
Waar PLA eigenlijk van gemaakt wordt
Om eerlijk te zijn moeten we met het goede beginnen. PLA, oftewel polymelkzuur, is een zogeheten bioplastic. Anders dan traditionele kunststoffen als ABS of PETG wordt het niet uit aardolie gemaakt. Het wordt gewonnen uit volledig hernieuwbare grondstoffen. Meestal worden daarvoor maiszetmeel of suikerriet gebruikt. En dat is een enorme plus. Deze manier van produceren bespaart namelijk fors op fossiele brandstoffen.
De grondstof is dus duidelijk milieuvriendelijker. Ook het verwerken van de planten en het omzetten daarvan tot printdraad heeft een aanzienlijk lagere CO2-voetafdruk dan bij kunststoffen uit aardolie. Precies op dat gegeven teert het merendeel van de marketingcampagnes. We maken het van planten, we pompen geen olie op, we redden de planeet. Vanuit die hoek bekeken heeft PLA werkelijk een enorme voorsprong op veel andere materialen. Alleen houdt de levenscyclus van een product niet op bij waar we het van maken. Doorslaggevend is ook wat ermee gebeurt als het is uitgediend.
"Biologisch afbreekbaar" tegenover "composteerbaar", dat is niet hetzelfde
Hier stuiten we op het grootste struikelblok. Mensen halen heel vaak twee volstrekt verschillende begrippen door elkaar. Veel klanten gaan ervan uit dat iets wat van planten is gemaakt, vanzelf verdwijnt zodra het in het gras belandt. Het verwarren van de termen "biologisch afbreekbaar" en "composteerbaar" is de bron van een enorm misverstand.
De afbreekbaarheid van PLA is geen magische eigenschap die overal en altijd werkt. Composteerbaarheid is namelijk streng vastgelegd in Europese normen. Concreet gaat het om de norm EN 13432 voor verpakkingsmateriaal en de norm EN 14995 voor de producten zelf. Als een kunststof een composteerbaarheidscertificaat heeft, betekent dat maar één ding. Het materiaal breekt uitsluitend af in een industriële composteeromgeving. Nergens staat dat je het in de tuin naast de wortels kunt begraven en wonderen mag verwachten.
Het cruciale punt voor onze branche zit in de dikte van het materiaal. Een gewone 3D-print is massief, dik en vol plastic. Tests en normen gaan meestal over dunne PLA-verpakkingen of wegwerpkoffiebekers. Een dun folie valt uiteraard veel sneller uiteen dan jouw voor honderd procent gevulde koptelefoonhouder. Prints breken daarom aanzienlijk slechter en langzamer af dan laboratoriumcertificaten voor dunwandige producten beloven.
Industriële compostering tegenover thuiscompostering
Laten we uiteenzetten waar dat enorme verschil in zit. Industriële compostering moet je je niet voorstellen als een gewone hoop bladeren en aarde. Het is een zeer geavanceerde en gestuurde omgeving. In zo'n installatie wordt een constante temperatuur van rond de 55 tot 60 graden Celsius aangehouden. Bovendien wordt de vochtigheid daar zorgvuldig geregeld en is de aanwezigheid van heel specifieke micro-organismen gegarandeerd. Onder die extreme omstandigheden breekt PLA inderdaad af in ongeveer 4 tot 12 weken. De genoemde norm eist bovendien duidelijk dat 90 procent van het materiaal binnen 84 dagen uiteenvalt in stukjes die door een zeef van 2 millimeter passen.
Kijk nu eens naar jouw tuin. De composthoop waar je aardappelschillen en gemaaid gras in gooit, haalt zo'n hoge temperatuur bijna nooit. Meestal blijft die ver onder de grens die nodig is om de chemische afbraak van PLA op gang te brengen. Daarom mislukt het composteren van PLA onder thuisomstandigheden volledig. In gewone compost breekt het materiaal buitengewoon traag af. Doorgaans duurt dat in de orde van 1 tot 3 jaar. Het gebeurt heel vaak dat je na vele maanden je mislukte print vrijwel ongeschonden uit de aarde trekt. Er dreigt hier nog een gevaar. Bij zo'n trage en onvolledige afbraak kunnen er sporen microplastics in de compost achterblijven, die je vervolgens ongewild over je borders verspreidt.
Hoe lang duurt het voordat een PLA-print afbreekt
De omgeving bepaalt alles. De schaal van de balken is illustratief, de exacte waarden staan in de labels.
Industriële compostering houdt 55–60 °C aan, met geregelde vochtigheid en de juiste microben. Thuiscompost haalt die temperatuur bijna nooit, daarom duurt de afbraak jaren. Zonder warmte en zuurstof (stortplaats, bos, water) breekt PLA praktisch niet af.
Misschien vraag je je af wat er gebeurt als je een print in de natuur weggooit of als hij op een gewone stortplaats belandt. Het antwoord is hard. In de vrije natuur, in het water of op een gesloten stortplaats ontbreekt de benodigde warmte en meestal ook de toevoer van zuurstof. Onder die omstandigheden verdwijnt PLA praktisch niet en blijft het jaren tot tientallen jaren in het milieu. De bewering dat een in het bos achtergelaten print als gevallen blad afbreekt, is dus volstrekte onzin en een gevaarlijke mythe.
Waar moet je PLA-prints dan weggooien?
Nu we weten dat de tuin en het bos geen oplossing zijn, komt er een logische vraag. Hoe voer je PLA-prints correct en verantwoord af? Het antwoord verrast je misschien en lijkt in eerste instantie volstrekt onlogisch. Volgens de milieuorganisatie Arnika horen mislukte prints en restanten van gewone filamenten, dus zowel PLA als PETG, bij het restafval. Ja, je hoort het goed. Je grijze restafvalbak is de beste keuze voor dit materiaal.
Misschien voel je de neiging om het mislukte figuurtje in de plasticbak te gooien. Het is toch plastic, denk je. Doe dat alsjeblieft niet. PLA hoort niet bij het plasticafval en ook niet bij het gft. Vooral het plasticafval levert een groot probleem op. Zowel PLA als het oude vertrouwde ABS heeft recyclingcode nummer 7, met de aanduiding "overig". Gewone gemeentelijke recyclingprogramma's en sorteerinstallaties kunnen met dit type kunststof niet uit de voeten. Ze weten er geen raad mee. Belandt PLA bij het plasticafval, dan gedraagt het zich daar eerder als een verontreiniging. Het kan het recyclingproces van gewone kunststoffen, zoals het klassieke PET, zelfs bederven en waardeloos maken. Het eindigt ermee dat een hele partij zorgvuldig gescheiden plastic naar de verbrandingsoven moet.
Waar PLA-prints en restanten thuishoren
Volgens de milieuorganisatie Arnika. Het klinkt tegenintuïtief, maar het is voorlopig de meest verantwoorde weg.
Printafval bij het restafval gooien klinkt op het eerste gehoor vreselijk onmilieuvriendelijk. Zeker bij een materiaal dat prat gaat op zijn plantaardige oorsprong. In het huidige Tsjechische afvalsysteem is het op dit moment echter de meest verantwoorde weg. Restafval gaat bij ons namelijk heel vaak naar moderne verbrandingsovens, waar er warmte of elektriciteit uit wordt gewonnen. En omdat PLA van plantaardige oorsprong is, komen er bij verbranding minder giftige stoffen in de lucht dan bij het verbranden van kunststoffen uit aardolie.
Is PLA nu milieuvriendelijk of niet?
We komen bij de kern van de zaak. Ik houd niet van een zwart-witbeeld van de wereld. Als we dit materiaal rationeel benaderen, moeten we een zekere nuance toegeven. PLA is beslist niet het ecologische wonder dat de planeet redt en ons geweten verlicht na elke mislukte print. Maar het is net zomin een afvalramp waarom we 3D-printen zouden moeten afzweren.
Het enorme en onbetwistbare voordeel is de grondstof. Mais zaaien zal altijd beter zijn dan olie winnen. Zetmeel verwerken is veel milder voor de natuur. De zwakke plek van dit materiaal is helaas het einde van zijn levensduur en vooral de diepgewortelde mythes dat het overal en altijd afbreekt. Hoe milieuvriendelijk PLA is, wordt niet in de fabriek beslist, maar bij ons thuis. Doorslaggevend is vooral wat degene die de printer bedient uiteindelijk met het materiaal doet.
Hoe je verantwoord print en afvoert
Onze hobby's hebben altijd invloed op hun omgeving. Dat betekent echter niet dat we ons moeten neerleggen bij bergen onnodig afval. Er zijn veel milieuvriendelijker manieren om met printen om te gaan. De gouden regel is om met overleg te gaan printen. Als je meer tijd besteedt aan het voorbereiden van het model, aan de juiste temperatuurinstelling en aan het kalibreren van de eerste laag, krijg je aanzienlijk minder misprints. Betere preventie betekent een legere prullenbak.
Koop je een kwalitatief goed PLA-filament en mislukt er toch een stuk, dan hoef je het niet meteen weg te gooien. Beschadigde onderdelen en restanten draad zijn met een beetje moeite opnieuw te gebruiken. Veel printers bewaren ze om ze te vermalen of om te smelten tot nieuwe vormen. Zelf heb ik in mijn werkplaats een doos vol supports die ik geleidelijk in siliconenmallen smelt. Daar komen aardige presse-papiers of meubelviltjes uit.
Een grote hoop voor onze printcommunity zijn de community-recyclingnetwerken die ontstaan. Mensen beginnen de handen ineen te slaan om het afvalprobleem samen aan te pakken. Je kunt bijvoorbeeld de interactieve kaart van Prusa World gebruiken. Daar vind je vaak enthousiastelingen bij jou in de buurt die oud plastic inzamelen en er nieuwe draad uit kunnen extruderen. Een ander prachtig initiatief is het wereldwijde netwerk Precious Plastic, dat mensen met vermalers en persen samenbrengt. Op die plekken kun je filamentresten veilig inleveren voor verdere verwerking. Zo is de cirkel rond en krijgt het materiaal een tweede kans zonder dat de afvalbak zwaarder wordt.
Veelgestelde vragen
Is PLA biologisch afbreekbaar?
Alleen technisch gezien en onder heel specifieke omstandigheden. Het heeft een certificaat voor industriële composteerbaarheid (de normen EN 13432 en EN 14995). Dat betekent dat het alleen afbreekt in industriële compost bij een temperatuur van 55 tot 60 °C, in aanwezigheid van de juiste micro-organismen en bij nauwkeurig geregelde vochtigheid.
Breekt een PLA-print af in de tuin of in het bos?
Nee. Of in elk geval niet binnen een tijd die ons zou bevallen. In een composthoop thuis, in de tuin, in het bos of in het water ontbreekt de hoge temperatuur en vaak ook de zuurstof. In zo'n omgeving houdt het plastic jaren tot tientallen jaren stand en kan het microplastics achterlaten.
Hoort PLA bij het plasticafval?
Absoluut niet. Dit materiaal heeft recyclingcode 7, wat "overig plastic" betekent. Gewone sorteerinstallaties kunnen het niet verwerken. Bij het plasticafval werkt het als een ongewenste verontreiniging die een hele partij gerecycled PET kan verpesten. Volgens de organisatie Arnika hoort het bij het restafval.
Is PLA milieuvriendelijker dan PETG of ABS?
Wat de productie betreft wel. Het wordt gemaakt van hernieuwbare grondstoffen als maiszetmeel of suikerriet, niet van aardolie. Het heeft dus een veel lagere CO2-voetafdruk. Aan het einde van zijn levensduur wordt het echter net zo goed problematisch afval als andere kunststoffen, als er geen speciale industriële composteerinstallatie of community-recycling beschikbaar is.
Kun je PLA recyclen?
Ja, het materiaal is te recyclen, maar niet via de gewone gemeentelijke containers. Restanten kun je thuis vermalen en opnieuw smelten. De makkelijkste weg is om schone snijresten en misprints in te leveren bij enthousiastelingen of bedrijven die apparatuur hebben om nieuw filament te maken. Je vindt ze bijvoorbeeld via de kaart van Prusa World of het netwerk Precious Plastic.