Tijdens het 3D-printen wordt plastic bij hoge temperaturen gesmolten en logischerwijs komen er stoffen vrij in de omgeving. Bij het betreden van de ruimte waar geprint wordt, is vaak een specifieke zoetige geur te ruiken. Soms is het een lichte geur, andere keren een zware lucht waarvan de ogen kunnen gaan branden. Dampen van 3D-printen zijn een onderwerp dat vaak over het hoofd wordt gezien. De vraag is duidelijk. Gaat het slechts om een onschadelijke geur, of is het nodig om op te letten?
Het doel van deze tekst is om een realistisch beeld te geven van wat er met de lucht in uw werkplaats of kantoor gebeurt. Vooral als u overweegt de printer dichter bij woonruimtes te plaatsen, is het verstandig om te weten welke risico's verschillende materialen met zich meebrengen en hoe u zich daartegen kunt beschermen. Er bestaat geen universele aanpak. Alles hangt af van het materiaal dat u voor het printen gebruikt.
Wat er uit de printer vrijkomt
Wanneer het filament de hete nozzle raakt, begint het te smelten en verandert het van fase. Tijdens dit proces ontsnapt er niet alleen warmte in de lucht. Er komen twee verschillende componenten uit de printer vrij, die onderscheiden moeten worden voor een goed begrip van de beschermingsmogelijkheden.
Ten eerste gaat het om vluchtige organische stoffen, waarvoor de afkorting VOC wordt gebruikt. Dit zijn gassen die met de reukzin kunnen worden waargenomen. Juist deze gassen zijn er verantwoordelijk voor dat uw ogen, neus of keel geïrriteerd kunnen raken bij een langer verblijf in de buurt van de printer. Bij gevoeligere personen veroorzaken ze hoofdpijn of misselijkheid.
Terwijl VOC geroken kunnen worden, zijn ultrafijne deeltjes verraderlijker. Ze zijn niet te zien of te ruiken. Het gaat om zogenaamde UFP, ultrafine particles. Dit zijn vaste deeltjes met een grootte van 1 tot 100 nanometer. Deze nanodeeltjes zijn zo klein dat ze bij inademing niet op de slijmvliezen achterblijven, maar diep in de longblaasjes doordringen. Vanaf deze plek kan het menselijk lichaam ze zeer moeilijk verwijderen en ze kunnen ook in de bloedsomloop terechtkomen.
Hoeveel emissies elk materiaal produceert
De belangrijkste variabele voor de hoeveelheid emissies is de temperatuur van de nozzle. Hoe hoger de smelttemperatuur van het materiaal, hoe meer deeltjes en dampen er ontstaan. Dit is niet de enige factor, de chemische samenstelling speelt een belangrijke rol, maar de temperatuur is de belangrijkste trigger. Hieronder volgt een overzicht van specifieke materialen.
Het materiaal PLA wordt geprint bij een relatief lage temperatuur van ongeveer 200 graden Celsius. Hierdoor komen er in totaal de minste emissies in de lucht vrij. Hetzelfde geldt voor PETG, dat ook wordt beschouwd als een materiaal met relatief lage emissies en een kleinere belasting vormt voor normaal thuisprinten.
Bij de overstap naar technische kunststoffen verandert de situatie. Het materiaal ABS geeft een grote hoeveelheid deeltjes en vluchtige stoffen af aan de omgeving. ASA, dat wordt gebruikt als een UV-stabiel alternatief voor buitengebruik, produceert iets minder vaste deeltjes, maar geeft een aanzienlijke hoeveelheid VOC af. ABS en ASA hebben een gemeenschappelijk fundamenteel probleem: ze geven namelijk styreen af. Als deze materialen in een ongeventileerde ruimte worden geprint, kan de concentratie styreen zeer snel de geldende hygiënische limieten voor binnenruimtes overschrijden.
Nylon, oftewel polyamide aangeduid als PA, vereist hoge temperaturen om te printen en geeft een grote hoeveelheid ultrafijne deeltjes af aan de lucht. Bovenaan de emissielijst staat polycarbonaat, oftewel PC. Dit materiaal behoort tot de materialen met de hoogste emissies. Het wordt geprint bij nozzle-temperaturen van ongeveer 300 graden Celsius, wat overeenkomt met een grote hoeveelheid vrijgekomen stoffen.
Het is noodzakelijk om een belangrijk feit te vermelden. Vaak wordt aangenomen dat PLA is gemaakt van plantaardige bronnen en daarom volledig onschadelijk is. Wetenschappelijke studies hebben echter aangetoond dat de deeltjes die vrijkomen uit PLA per gewichtseenheid giftiger kunnen zijn dan de deeltjes uit ABS. Het voordeel van PLA is het feit dat het een fractie van deze deeltjes in de lucht afgeeft in vergelijking met technische kunststoffen. De bewering dat de emissies bij PLA nul zijn, is dus onjuist. Ze zijn laag, maar niet nul.
Hoeveel emissies de afzonderlijke materialen produceren
Relatieve vergelijking, een hogere balk betekent meer emissies. De temperatuur van de nozzle is doorslaggevend.
ABS en ASA geven bovendien styreen af, dat in een ongeventileerde ruimte de hygiënische limieten overschrijdt. De schaal is indicatief en dient om materialen met elkaar te vergelijken.
Hoe schadelijk is het voor de gezondheid
De vraag of 3D-printen schadelijk is voor de gezondheid, heeft geen eenduidig antwoord. Het is noodzakelijk om onderscheid te maken tussen korte- en langetermijneffecten. Op korte termijn is een hoge concentratie vluchtige stoffen in een slecht geventileerde ruimte een probleem. Het resultaat is geïrriteerde ogen en een kriebel in de neus en keel. Als er bij een lange print van ABS niet wordt geventileerd, kunnen hoofdpijn en misselijkheid optreden. Dit is een reactie van het organisme op chemische stoffen in de lucht.
Langdurige blootstelling is een complexer onderwerp en is het onderwerp van wetenschappelijk onderzoek. Het belangrijkste risico zijn de ultrafijne deeltjes UFP. Ze nestelen zich diep in de longen en het lichaam breekt ze slecht af. Langdurige blootstelling aan hoge concentraties nanodeeltjes is niet goed voor het cardiovasculaire en respiratoire systeem. Speciale aandacht gaat uit naar styreen, dat ontsnapt uit ABS en ASA. Dit is een gemonitorde stof, omdat het de slijmvliezen irriteert en bij langdurige blootstelling boven de toegestane limieten toxische effecten heeft op het zenuwstelsel.
Helpt een gesloten printer en een filter?
Een veelvoorkomende oplossing is de aanschaf van een volledig gesloten printer. Gesloten printers hebben vaak af fabriek een ingebouwd actief koolstoffilter. In de praktijk is de situatie echter gecompliceerder.
Actieve kool werkt op basis van adsorptie. Het kan een deel van de vluchtige organische stoffen opvangen en is geschikt voor geurbestrijding. Het fundamentele probleem is dat koolstof de ultrafijne deeltjes UFP niet opvangt. Deze gaan er doorheen. Voor het filteren van vaste deeltjes is een HEPA-filter absoluut noodzakelijk, dat bij veel printers in de standaarduitrusting ontbreekt. Actieve kool alleen lost dus slechts een deel van het probleem op.
Een andere factor is de levensduur. Een koolstoffilter raakt door gebruik geleidelijk verzadigd. Zodra het zijn limiet bereikt, stopt het met werken en laat het gassen door in de ruimte. Er geldt een eenvoudige regel: zodra de print duidelijk te ruiken is buiten de gesloten printer, is de koolstof verzadigd. Op dat moment komen er ongefilterde VOC in de omgeving terecht. We raden daarom aan het filter na ongeveer drie tot zes maanden actief printen te vervangen.
Het is ook noodzakelijk om rekening te houden met de luchtcirculatie in de behuizing. In de meeste gesloten printers wordt de lucht alleen via het filter in de kamer gerecirculeerd. Dit is geen afvoer naar buiten het gebouw en vervangt de ventilatie van de ruimte niet. Een gesloten kamer bij een printer dient primair om een stabiele temperatuur rond de print te behouden en warping te voorkomen, oftewel het kromtrekken en loslaten van het plastic van het printbed. Bescherming van de gezondheid is vaak een bijwerking.
Wat een koolstoffilter aankan en wat niet
Actieve kool (in gesloten printers en externe kits) heeft duidelijke fysieke limieten.
Hoe u zich kunt beschermen: ventilatie en filtratie
Om schone lucht te garanderen, zijn er effectievere oplossingen dan te vertrouwen op een standaard koolstoffilter. Een echt effectieve ventilatie van een 3D-printer vereist een systematische aanpak.
Een aanzienlijke verbetering is de installatie van een kit die een hoogwaardig HEPA-filter van klasse 13 of 14 combineert met een voldoende hoeveelheid actieve kool. Een geschikte oplossing is het toevoegen van een externe afzuiging die de lucht via deze filters uit de printer afvoert. Een dergelijke combinatie kan tot 99,95 procent van alle ultrafijne deeltjes en vluchtige stoffen opvangen. In onafhankelijke tests hebben deze systemen de concentratie van verontreinigende stoffen in de ruimte tot vier keer verlaagd. De hoofdregel is: alleen de combinatie van een HEPA-filter voor vaste deeltjes en actieve kool voor vluchtige gassen dekt beide. Een HEPA-filter alleen vangt geen VOC op en koolstof stopt geen vaste deeltjes.
Praktische aanbevelingen per materiaal
De meest effectieve manier om dampen in huis te verminderen, is de keuze van het materiaal en de daarmee gepaard gaande lagere temperatuur van de nozzle. Als u van het uiteindelijke onderdeel geen hoge mechanische sterkte of temperatuurbestendigheid vereist, raden we aan te printen met materialen die bij lagere temperaturen smelten.
Bij gebruik van hoogwaardig PLA is het risico in een goed geventileerde ruimte laag. U kunt normaal bij de printer werken en regelmatige ventilatie is voldoende. Hetzelfde geldt voor PETG, dat een goed compromis vormt voor functionele onderdelen.
Een andere situatie doet zich voor bij technische filamenten. ABS, ASA, polycarbonaat en nylon vereisen een gesloten printer uitgerust met actieve filtratie. Bij deze materialen is ventilatie cruciaal, idealiter met een directe luchtafvoer naar buiten of naar een permanent onbewoonde ruimte. ABS en ASA mogen niet worden geprint in een bewoonde en ongeventileerde ruimte waar u zich op dat moment bevindt.
Voor het meest betrouwbare systeem is het verstandig om een gesloten printer te kiezen, deze aan te vullen met filtratie die HEPA en koolstof combineert en een luchtreiniger in de ruimte te plaatsen. Regelmatige ventilatie is ook belangrijk. De printer mag niet in de slaapkamer worden geplaatst. De plek die bedoeld is om te slapen, moet vrij blijven van emissies van het printen.
Welke maatregelen voor welk materiaal
| Materiaal | Emissies | Wat te doen |
|---|---|---|
| PLA / PETG | laag | Een redelijk geventileerde ruimte is voldoende. Een gesloten kamer met een filter als bonus voor geuren. |
| ABS / ASA | hoog | Gesloten kamer + actieve filtratie + ventilatie naar buiten. Vanwege styreen nooit in een bewoonde ongeventileerde ruimte. |
| Nylon (PA) / PC | hoog | Gesloten kamer + HEPA en koolstof + ventilatie. Geeft veel deeltjes af. |
De goedkoopste bescherming is de materiaalkeuze. Als u geen weerstand nodig heeft, print dan met PLA of PETG.
Conclusie
Het is niet verstandig om dampen van 3D-printen te onderschatten. Het is belangrijk om verantwoord met printen om te gaan. Bij het gebruik van een nieuw materiaal moet rekening worden gehouden met de printtemperatuur. Met een hogere temperatuur neemt de hoeveelheid vrijgekomen stoffen toe. Regelmatige ventilatie is een basismaatregel. Bij lange prints van technische materialen raden we aan hoogwaardige filtratie en afzuiging als een even belangrijk onderdeel van de uitrusting te beschouwen als het printbed of de nozzle.
Veelgestelde vragen
Is 3D-printen schadelijk voor de gezondheid?
Dit hangt af van het materiaal en de ventilatie. Op korte termijn kunnen dampen hoofdpijn veroorzaken en de ogen of neus irriteren. Langdurige inademing van nanodeeltjes en vluchtige stoffen uit een ongeventileerde ruimte is niet goed voor de gezondheid. Bij de juiste ventilatie en materiaalkeuze is het risico echter minimaal.
Welk filament geeft de minste dampen af?
PLA produceert de minste emissies, omdat het wordt geprint bij een relatief lage temperatuur van ongeveer 200 graden Celsius. PETG is ook relatief veilig en heeft lage emissies. Ook hierbij ontstaan echter nanodeeltjes, zij het in kleine hoeveelheden.
Helpt een gesloten printer met een koolstoffilter?
Het helpt om geuren en een deel van de vluchtige stoffen op te vangen, maar het vangt geen gevaarlijke ultrafijne deeltjes op. Om deze te verwijderen is een HEPA-filter nodig. Bovendien raakt een koolstoffilter na verloop van tijd verzadigd en moet het regelmatig worden vervangen.
Moet er geventileerd worden bij het printen met PLA?
Ja, hoewel PLA een zeer laag risico vormt, geeft het nog steeds een kleine hoeveelheid deeltjes en vluchtige stoffen af. Normale ventilatie door een raam in de ruimte te openen is een ruim voldoende preventie.
Kan een 3D-printer in de slaapkamer of woonkamer staan?
De printer hoort absoluut niet in de slaapkamer thuis. De hele nacht dampen inademen tijdens het slapen is onverstandig, zelfs bij het printen met PLA. In de woonkamer is gebruik alleen mogelijk bij materialen met lage emissies, op voorwaarde van regelmatige en grondige ventilatie.